Wsparcie psychologiczne w procesie choroby nowotworowej

Człowiek w życiu codziennym funkcjonuje w różnych obszarach, na wielu płaszczyznach swojego istnienia, rozwoju oraz doświadczania. Każdego dnia konfrontujemy się z nowymi sytuacjami, przeżyciami, pełnimy różne role społeczne w środowisku zarówno rodzinnym, jaki i zawodowym, które modelują nasze postawy, zachowania i wpływają na funkcjonowanie naszego organizmy w aspekcie fizycznym oraz psychicznym. Można powiedzieć, że żyjemy z dnia na dzień automatycznie, oznacza to że jesteśmy przyzwyczajeni do własnej egzystencji i prawdopodobnie, nie zastanawiamy się za każdym razem nad tym, co i jak robimy, co dzieje się z naszym zdrowiem, które ulega zmianie pod wpływem  różnych oddziaływań środowiska zewnętrznego, np. interakcje społeczne lub stres i wewnętrznego, np. samopoczucie, nastrój, motywacja. Taki indywidualny schemat funkcjonowania (instynktowny), może się zmienić w sytuacji kiedy coś ulega „przekształceniu” - zmianie i jest od nas niezależne. Za zniekształcenie wzorca naszego postępowania, bytowania odpowiedzialne są pewne zdarzenia, których specyfika, przebieg oraz konsekwencje zagrażają naszej egzystencji- najczęściej jest to choroba, która pojawia się nagle, w najmniej oczekiwanym momencie- czyli każdym, niezależnie od czasu, wieku, płci i przekonań.

Pojawienie się problemów zdrowotnych w życiu człowieka jest bardzo trudnym doświadczeniem, a rozpoznanie choroby nowotworowej powoduje, że trudne staje się dramatyczne. Jest to spowodowanie niewątpliwie specyfiką  choroby, jej przebiegiem (choć dla każdego pacjenta jest on indywidualny), leczeniem, konsekwencjami i przede wszystkim nieobliczalnością. Słysząc przekaz werbalny o chorobie nowotworowej, w „głowie” osoby zdiagnozowanej pojawiają się różne myśli- automatyczne, bezlitosne: rak, przerzuty, chemia, wyniszczenie, aż pojawia się ta najgorsza: śmierć. Należy jednak pamiętać, że jest to pewien schemat myślowy pojawiający się prawie u wszystkich osób, którym została przekazana informacja o nowotworze lub występuje przypuszczenie tej choroby i skierowanie na dalsze badania. Oznacza to, że choć myśli na temat schorzenia są bardzo podobne u pacjentów, to sama choroba, jej przebieg i leczenie są indywidualne i nie zawsze  ograniczają się do tego, co najgorsze. Każdy nowotwór ma swoją specyfikę, jego charakterystyka medyczna jest bardzo obszerna i wieloczynnikowa, o której wypowiadać  powinni się  tylko lekarze specjalizujący się w tym obszarze medycznym. Jako psycholog, pisząc o chorobie onkologicznej, chciałam skupić uwagę czytelnika na aspektach psychologicznych i wykorzystaniu psychologii w procesie choroby nowotworowej. Odwołując się do procesu, mam na myśli postępowanie pewnych zdarzeń po sobie, począwszy od pojawienia się faktu choroby- diagnoza, po jej przebieg i leczenie; oddziaływanie choroby i wpływ na funkcjonowanie człowieka chorego, zmiany w dotychczasowym życiu oraz jakość jego życia. Pojawienie się choroby to, w pewnym sensie, spór pomiędzy tym do czego byliśmy przyzwyczajeni, brakiem trosk o zdrowie, poczuciem kontroli nad własnym życiem, a tym co nowe, niespodziewane i niebezpieczne. Sytuacja kryzysowa, która pozbawia jednostkę poczucia bezpieczeństwa, pojawia się lęk, bezradność, brak poczucia sensu istnienia, kontroli nad sobą, nad tym co „moje”- nad własnym zdrowiem i życiem. Człowiek chory ma zaburzoną koncepcję przyszłości, niepewność i nieznajomość tego co i jak  będzie, a także pojawić się może brak zaufania do samego siebie, poczucie zawodu ze strony własnego organizmu oraz przekonanie o niesprawiedliwości losu: „czemu to spotkało akurat mnie”, „dlaczego to stało się właśnie teraz, kiedy moje życie nabierało sensu (...)”. Chorobę nowotworową porównałabym do strzały, która wystrzelona przez nieznajomego strzelca, nie wiadomo skąd i dlaczego trafia w samo serce naszej sensowności życia i „zabija” wszelkie nadzieje, pozbawia nas zdrowia fizycznego, a także psychicznego. Choroba oprócz pogorszenia się stanu zdrowia z punktu widzenia medycznego, bólu fizycznego i wysiłku jaki ponosi osoba w trakcie leczenia, jest ogromnym stresem, który tak jak rak niszczy nasz organizm, szkodzi naszej psychice. Stres narzuca organizmowi jednostki wymagania, by dostosował się do danej sytuacji. Jego nadmiar doprowadza do przekroczenia przystosowawczych możliwości człowieka i staje się przyczyną chorób i zaburzeń dobrostanu człowieka (...). (Rathus, 2006).

Organizm obciążony chorobą ulega ogólnemu osłabieniu, dlatego tak ważne podczas leczenia medycznego- konwencjonalnego staje się wykorzystanie wsparcia psychologicznego, które może przyczynić się w pewnym zakresie do redukcji stresu, ukazania wybranych metod radzenia sobie ze stresem z wykorzystaniem indywidualnych zasobów jednostki (ocenie zysków i strat w zasobach). Oddziaływania psychologiczne dają możliwość poznania i nazwania emocji, uczuć, które osoba chora przeżywa, odczuwa, co może przyczynić się do poprawy funkcjonowania, lepszego samopoczucia. Osoba, która zachorowała, często nie wie jak sobie poradzić z chorobą, z tym co będzie się działo, jak będzie wyglądało dalsze życie: to z chorobą, z leczeniem choroby i tym co jakie będzie po chorobie. Konsultacja psychologiczna nie rozwiąże problemu choroby, nie przywróci człowieka do zdrowia, ponieważ to może uczynić leczenie onkologiczne (konwencjonalne), ale może pomóc przywrócić prawidłowe funkcjonowanie i równowagę psychiczną, która będzie „napędzała” organizm człowieka do walki z chorobą nowotworową  i poprawą jakości życia w chorobie, w trakcie jej leczenia, a także wspomoże procesy adaptacyjne, które pozwolą na nowe życie po chorobie.

Wykorzystanie psychologii w leczeniu onkologicznym, psychoonkologia to możliwość dobrowolnego skorzystania ze wsparcia psychologicznego dla osób chorych na każdym etapie choroby, od momentu diagnozy, poprzez cały przebieg choroby oraz dla rodzin pacjentów. Należy pamiętać, że potrzebujący wsparcia to  osoby chore na nowotwór, a także to osoby bliskie, dla których choroba członka rodziny to również sytuacja często nowa, bardzo trudna i kryzysowa, której schemat życia, sens istnienia, stres, emocje i doświadczenia także ulegają zmianie i istotnie wpływają na jej funkcjonowanie.

Psychoonkologia to nie tylko wsparcie psychologiczne, które jest tak ważne, ale i łagodzenie psychopatologicznych następstw choroby nowotworowej, oddziaływania profilaktyczne i psychoedukacja. Zakres wiedzy psychologicznej potrzebny i wspierający osoby dotknięte chorobą nowotworową na każdym etapie jej występowania oraz dla rodzin i innych osób z bliskiego otoczenia pacjenta. A dla niektórych to możliwość spełnienia potrzeby zwyczajnej rozmowy „tu i teraz”. Czasem wystarczy tylko „być”.

Magdalena Sondej

psycholog